Nie ma sprawiedliwej wojny. Nie ma sprawiedliwego pokoju

W świecie, który coraz częściej tłumaczy przemoc koniecznością, wraca stare pytanie: czy istnieje „wojna sprawiedliwa”? I czy można mówić o „sprawiedliwym pokoju”?

Wojna w Ukrainie, dramat Palestyny, napięcia wokół Iranu – wszystkie te konflikty pokazują, że rzeczywistość nie mieści się w prostych teologicznych formułach. A może raczej: że formuły te pękają pod ciężarem ludzkiego cierpienia.

Dziedzictwo „wojny sprawiedliwej” – i jego granice

Tradycja chrześcijańska przez wieki próbowała oswoić wojnę moralnie. Powstała teoria „wojny sprawiedliwej”, która – od św. Augustyna po Tomasza z Akwinu – określała warunki, kiedy użycie przemocy może być dopuszczalne: legalna władza, słuszna przyczyna, właściwa intencja.

Ale już w samej tej tradycji kryje się napięcie. Z jednej strony – realizm polityczny. Z drugiej – Ewangelia, która mówi o miłości nieprzyjaciół i odrzuceniu przemocy jako drogi w napiętych relacjach międzyludzkich.

W refleksji ewangelickiej pojawia się wyraźna nieufność wobec traktowania wojny jako „normalnego” narzędzia rozwiązywania konfliktów. Kościoły podkreślają, że sięganie po przemoc oznacza zawsze porażkę świata, który nie potrafił znaleźć drogi pokoju.

Dlatego coraz trudniej dziś mówić o wojnie jako „sprawiedliwej” bez cudzysłowu.

Ukraina: obrona, która boli

Wojna w Ukrainie wydaje się najbliższa klasycznemu rozumieniu obrony przed agresją. Państwo napadnięte broni się – i ma do tego moralne prawo. A jednak nawet tutaj pojawia się pytanie: czy można nazwać „sprawiedliwym” coś, co oznacza śmierć ludzi, zniszczone miasta, traumę całych pokoleń? Każdy dzień tej wojny pokazuje paradoks: nawet jeśli decyzja o obronie jest moralnie uzasadniona, sama wojna nie staje się przez to moralnie czysta. Wojna zawsze pozostaje raną.

Palestyna: spirala bez wyjścia

Konflikt izraelsko-palestyński jeszcze wyraźniej obnaża iluzję „sprawiedliwej wojny”. Każda ze stron odwołuje się do krzywdy, każda mówi o obronie, każda widzi siebie jako ofiarę. A jednocześnie cierpią przede wszystkim ci, którzy nie mają żadnej władzy – zwykli ludzie. W takiej sytuacji pojęcie „sprawiedliwości” przestaje być kategorią moralną, a staje się narzędziem narracji. Wojna nie rozwiązuje konfliktu – ona go utrwala.

Iran i logika odstraszania

Napięcia wokół Iranu pokazują jeszcze inny wymiar: świat, który nie prowadzi otwartej wojny, ale żyje w stanie permanentnego zagrożenia. To „pokój”, który opiera się na strachu, sankcjach, groźbie eskalacji. Czy taki pokój można nazwać sprawiedliwym? Jeśli pokój jest tylko brakiem strzałów, ale obecnością lęku, niesprawiedliwości i nierówności – to jest to raczej zawieszenie przemocy niż jej przezwyciężenie.

Nie ma sprawiedliwej wojny

Z perspektywy wiary trzeba powiedzieć jasno: nie ma wojny, która nie byłaby porażką człowieka. Można mówić o konieczności obrony. Można mówić o odpowiedzialności państwa. Ale nie można mówić o wojnie jako o czymś dobrym. Na każdej wojnie są ci co tracą i ci, którzy zarabiają i budują olbrzymie majątki i to zarówno wśród tych, którzy atakują jak i tych którzy się bronią, nie wspominając innych, którzy z boku „wspierają” jednych lub drugich albo obie strony jednocześnie. Każda wojna jest zaprzeczeniem tego, co stanowi fundament chrześcijaństwa: godności człowieka.

Nie ma też sprawiedliwego pokoju

Ale równie złudne jest drugie pojęcie: „sprawiedliwy pokój”. Pokój zawarty kosztem słabszych, pokój wymuszony siłą, pokój ignorujący cierpienie – nie jest sprawiedliwy. Jest tylko wygodny dla tych, którzy go ogłaszają. Dlatego chrześcijański przekaz coraz częściej odchodzi od prostych kategorii „wojny sprawiedliwej” i „pokoju sprawiedliwego”. Zamiast tego mówi o czymś trudniejszym: o ciągłym dążeniu do pokoju, który nigdy nie jest dany raz na zawsze.

Między realizmem a Ewangelią

Żyjemy między dwoma biegunami: realizmem świata i radykalizmem Ewangelii. Realizm mówi: czasem trzeba walczyć. Ewangelia mówi: nigdy nie przestawaj szukać pokoju.To napięcie nie znika. Ale może właśnie ono chroni nas przed najgroźniejszym – normalizowaniem przemocy i uleganiem propagandzie.

Nie ma sprawiedliwej wojny – bo każda niszczy człowieka.
Nie ma sprawiedliwego pokoju – bo każdy jest niedoskonały.

Jest natomiast pokój doskonały, który daje swoim uczniom Jezus Chrystus. Jest to pokój dany duszy człowieka wierzącego pomimo zewnętrznych burz. Jest tylko nasza osobista odpowiedzialność i pytanie, które wraca w każdym pokoleniu: czy zrobiliśmy wszystko, żeby powstrzymać przemoc?

Czytaj także

19 lutego 2015

Wizyta

W miniony weekend na moje zaproszenie gościł w Polsce wiceprezydent Światowej Federacji Luterańskiej bp Tamas Fabiny z Węgier. Oprócz udziału w nabożeństwie przewidzieliśmy wiele czasu na rozmowy. Po raz kolejny doświadczyłem tego jak bardzo potrzebne są…

22 grudnia 2015

Odpoczynek

Czy wypada odpoczywać? Mam nadzieję, że większość z czytelników zna trzecie przykazanie. Dla pewności przypomnę, bo z numeracją przykazań bywa różnie: "Pamiętaj abyś dzień święty święcił." Gdyby sięgnąć do źródła w księgach Mojżeszowych, moglibyśmy odkryć, że…

7 czerwca 2017

Różnorodność

W maju miałem przywilej uczestniczyć w Zgromadzeniu Ogólnym Światowej Federacji Luterańskiej w Namibii. Brało w nim udział ponad 300 delegatów oraz około 700 obserwatorów. Było to bardzo różnorodne zbiorowisko ludzi z całego świata i różnych ras.…